คำบรรยายวิชา PS 712 การมีส่วนร่วมของมหาชนในการเมืองไทย

Public Participation in Thai Politics

ดร.สุชาติ ศรียารัณย วันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2550สถานที่ติดต่ออาจารย์

ดร.สุชาติ ศรียารัณย

คณะรัฐศาสตร์ ม.รามคำแหง

02-3108483-9 ต่อ 60, 01-8451054

การวัดผล

1.คะแนนเข้าชั้นเรียน 10 คะแนน

2.Quiz 30 คะแนน

3.รายงาน 20 คะแนน

4.สอบไล่ 40 คะแนน ข้อสอบมี 4 ข้อ ให้เลือกทำ 3 ข้อ เวลา 3 ชั่วโมง

คำสั่งรายงาน

1.ให้นักศึกษาทำรายงานหัวข้อ รัฐธรรมนูญกับผลการลงประชามติ

2.ความยาว 10 หน้ากระดาษ A4 เขียนด้วยลายมือ

3.กำหนดส่งภายในสัปดาห์ที่ 2 ของการเรียน (อ.สุชาติอนุญาตให้ส่งสัปดาห์ที่ 3)

4.รวบรวมส่งที่คุณไพฑูรย์ บุญสระ บัณฑิตวิทยาลัย อาคารทำชัย ชั้น 3 ม.รามคำแหง หัวหมาก บางกะปิ 10240 (เพื่อเสนออาจารย์ประจำวิชา)

เอกสารประกอบการบรรยาย

edit @ 2007/09/19 13:38:11

1.การมีส่วนร่วมของมหาชนในการเมืองไทย เป็นเอกสารประกอบการบรรยายที่จะช่วยให้นักศึกษาเข้าใจการเมืองภาคประชาชน นักรัฐศาสตร์จะต้องสนใจการมีส่วนร่วมทางการเมือง เช่น การเลือกตั้ง การลงประชามติ การรับรู้ข้อมูลข่าวสาร การติดตามสถานการณ์การเมือง หลังใช้รัฐธรรมนูญ 2550 บ้านเมืองจะมีบรรยากาศเป็นอย่างไร

การมีส่วนร่วมทางการเมืองเป็นหัวใจสำคัญของประชาธิปไตย หากประชาชนเฉื่อยชาทางการเมืองก็จะตกเป็นเหยื่อของผู้ที่อาศัยกลไกทางการเมืองไปแสวงหาผลประโยชน์

2.บทความชื่อ อนุทินคามคิดจากรัฐสู่ประชาสังคมและพลเมือง ในหนังสือชื่อ การเมืองของพลเมือง โดยดร.เอนก เหล่าธรรมทัศน์

3.บทความชื่อ บทสังเคราะห์ความเคลื่อนไหวของภาคีอันหลากหลายในขบวนการ ในผลงานวิจัยชื่อ ประชาสังคมไทยขบวนการประชาสังคมไทย ความเคลื่อนไหวภาคพลเรือน ของดร.อนุชาติ พวงสำลี และดร.กฤตยา อาชวนิจกุล

4.เอกสารอบรมหลักสูตร การเมืองกับการบริหาร ของอ.สุชาติ ศรียารัณย

นักศึกษาที่เลือกทำข้อสอบของอาจารย์ให้อ่านเอกสารทั้ง 3 ชิ้นนี้อย่างละเอียด

5.การเมืองภาคประชาชนในระบอบประชาธิปไตยไทย ผลงานวิจัยของอ.เสกสรร ประเสริฐกุล เป็นงานวิจัยที่ทำให้เข้าใจการเมืองภาคพลเมืองของไทยได้ชัดเจนยิ่งขึ้น

**เข้าสู่เนื้อหาการบรรยาย**

การมีส่วนร่วมทางการเมือง (Political Participation)

การมีส่วนร่วมทางการเมือง คือการเข้าไปมีส่วนร่วมในกิจกรรมทางการเมือง เกิดขึ้นมากในประเทศที่ปกครองระบอบประชาธิปไตย นักวิชาการกล่าวว่า การมีส่วนร่วมมีตั้งแต่ระดับที่จางที่สุดไปจนถึงระดับที่เข้มข้น เช่น

1.การรับรู้ข่าวสารทางการเมือง เช่น ดูข่าวโทรทัศน์ หรืออ่านหนังสือพิมพ์

2.ไปเลือกตั้ง เป็นกิจกรรมการเมืองที่ชัดเจนที่สุด

3.ไปร่วมกิจกรรมทางการเมืองอื่น เช่น ร่วมประท้วง เข้าฟังการปราศรัยหาเสียง

4.ลงสมัครรับเลือกตั้ง หรือเข้าเป็นสมาชิกพรรคการเมือง เช่น ให้เงินสนับสนุนพรรคการเมือง

ระดับการมีส่วนร่วมอาจแยกได้อีกทางหนึ่ง ดังนี้

1.ร่วมรับรู้ข้อมูลข่าวสาร

2.ร่วมคิด

3.ร่วมทำกิจกรรม

4.ร่วมตัดสินใจนโยบาย

5.ร่วมรับผลดีหรือผลเสียทางการเมือง เช่น ยินดีรับรัฐธรรมนูญ 2550

เฮเกล (Hegel) นักปรัชญาชาวเยอรมันกล่าวว่า สังคมการเมืองเป็นเรื่องของความสัมพันธ์ทางอำนาจของคน 2 ฝ่าย ได้แก่ ภาครัฐและภาคประชาสังคม

1.ภาครัฐ (State Sector) คืออำนาจอันชอบธรรมที่ปกคลุมสังคมการเมืองทั้งหมด ตัวแสดง (Actors) ที่ทำหน้าที่แทนรัฐ เช่น รัฐบาล ระบบกฎหมาย ระบบราชการ กองทัพ ตำรวจ กระบวนการยุติธรรม ระบบการศึกษา ซึ่งอำนาจรัฐจะเข้ามาเกี่ยวข้องกับชีวิตคนที่อยู่ในสังคมการเมืองนั้นๆ การปฏิบัติตามกฎหมายก็คือการยอมรับอำนาจรัฐนั่นเอง

2.ภาคประชาสังคม (Civil Society Sector) หรือ Non-State Sector เป็นกิจกรรมที่เกิดขึ้น โดยที่รัฐไม่เกี่ยวข้องหรือเกี่ยวข้องน้อยมาก

ทั้งสองส่วนจะมีปฏิสัมพันธ์ต่อกัน รัฐทำหน้าที่ปกครอง กำกับดูแล บังคับ ควบคุม ตีกรอบ หรือบำบัดทุกข์บำรุงสุขให้แก่ประชาชน ความเข้มข้นของหน้าที่รัฐขึ้นอยู่กับระบอบการปกครอง เช่น รัฐในอดีตจะเน้นควบคุมและบังคับ ส่วนรัฐประชาธิปไตยจะเน้นดูแลและอำนวยความสะดวก

ประชาสังคมมีหน้าที่ตอบโต้อำนาจรัฐ อำนาจในการตอบโต้จะมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับระบอบการปกครอง เช่น การเวนคืนที่ดิน อดีตประชาชนไม่มีสิทธิ์เรียกร้องเอาจากรัฐ แต่ปัจจุบันประชาชนมีสิทธิ์ต่อรองกับรัฐได้มากขึ้น โดยมีองค์กรกลางคอยช่วยเหลือ ปัจจุบันกระบวนการยุติธรรมไม่ได้ให้ความเป็นธรรมอย่างแท้จริงกับประชาชน ประชาชนจึงสร้างกระบวนการยุติธรรมของภาคประชาชนเอง

กรณีการใช้อำนาจรัฐต่อระบบการศึกษา ประเทศจีนจะกำหนดการศึกษาให้ประชาชนทุกคนตั้งแต่เด็กจนโต มหาวิทยาลัยส่วนใหญ่ของไทยจะเป็นของรัฐ โรงเรียนทุกแห่งต้องเรียนภายใต้หลักสูตรของกระทรวงศึกษาธิการเท่านั้น รัฐเป็นผู้กำหนดว่าใครเป็นวีรบุรุษ/วีรสตรี หรือกำหนดประวัติศาสตร์ของไทย เรารู้จักสุนทรภู่เพราะได้เรียนในวิชาภาษาไทย ประชาชนไม่มีทางได้รู้ว่าสิ่งที่รัฐกำหนดให้เรียนรู้นั้นถูกหรือผิด

กลไกภาครัฐทุกแห่งในโลกจะมีตัวแสดงที่เป็นตัวแทนของรัฐ เช่น ตำรวจต้องจับขอทาน ตามหน้าที่ แม้จะสงสารแต่ก็ต้องจับเพราะหากไม่ปฏิบัติก็จะถือว่าละเมิด กองทัพใช้อำนาจรัฐมากเกินไปจนห่างไกลประชาชน เช่น ห้ามประชาชนเข้าเขตทหาร แต่ปัจจุบันเริ่มเปิดกว้างให้ประชาชนเข้าไปในสังคมทหารมากขึ้น

หลุยส์ อัลชูแชร์ (Louis Althusser) นักปรัชญาสังคมชาวฝรั่งเศสกล่าวว่า กลไกของรัฐแบ่งออกเป็น 2 กลไก (State Apparatus) ซึ่งรัฐทุกรัฐจะใช้อำนาจผ่าน 2 กลไกนี้ ได้แก่

1.กลไกบังคับควบคุม ได้แก่

-กองทัพ เพื่อป้องป้องเอกราชและความสงบจากภายนอก

-ตำรวจ เพื่อป้องป้องและรักษาความสงบจากภายใน

-หน่วยงานที่เรียกชื่ออื่นๆ เช่น หน่วยงานสืบราชการลับ สันนิบาล หรือสำนักข่าวกรองแห่งชาติ ทำหน้าที่ควบคุม บังคับ และจำกัดการเคลื่อนไหวของประชาชน หรือสอดแนมหาข่าว เช่น CIA ทำงานเกินหน้าที่ด้วยการเข้าไปโค่นล้มรัฐบาลของประเทศเล็ก หรือเข้าไปลอบสังหารรัฐบาลในลาวเพื่อตอบสนองนโยบายของรัฐอเมริกัน

ช่วงที่ไทยเรามีระบอบเผด็จการ หน่วยงานสันติบาลจะตรวจสอบว่าฉากภาพยนตร์เรื่องใดที่ประชาชนควรดู หากพบฉากใดโป๊และไม่เหมาะสม สันติบาลก็จะตัดทิ้งทั้งหมด เจ้าของภาพยนตร์ก็พูดอะไรมากไม่ได้เพราะพนักงานเซ็นเซอร์มีอำนาจมาก คุณธนา มุกดาสนิทไปดูการตัดต่อของแผนกพิจารณาภาพยนตร์เห็นว่ามีเพียงจ่าแค่ 2-3 คนเท่านั้น แสดงว่าการพิจารณาไม่ได้ผ่านกระบวนการทางวิชาการหรือการลงมติที่ชัดเจน เป็นเพียงความคิดของจ่าแค่ 2-3 คนนี้เท่านั้นว่าประชาชนควรดูอะไรและไม่ควรดูอะไร แต่ปัจจุบัน หากแผนกพิจารณาตัดฉากภาพยนตร์มากเกินไป ผู้กำกับก็จะออกมาโวยวายเพราะทำให้เสียอรรถรส

รัฐบาลเยอรมันจะไม่เกี่ยวข้องกับการตัดภาพยนตร์ ภาคประชาสังคมจะดูแลกันเองว่าอะไรเหมาะและไม่เหมาะกับสังคม รัฐเพียงออกกฎหมายห้ามละเมิดเด็ก และกำหนดอายุเด็กที่ไม่เหมาะต่อภาพยนตร์เท่านั้น

-ระบบกฎหมายเป็นเครื่องมือของรัฐในการควบคุม บางครั้งเรียกว่านิติรัฐ แม้ผู้ร่างกฎหมายจะมาจากการเลือกตั้งของประชาชน แต่รัฐก็เป็นผู้ควบคุม กฎหมายบางอย่างเอาไว้กดคนที่รัฐต้องการตีกรอบ ซึ่งไม่ได้สะท้อนความเป็นธรรมทั้งหมด เพราะรัฐเป็นผู้บังคับใช้กฎหมาย หากรัฐเข้าข้างนายทุนก็จะออกกฎหมายเอื้อประโยชน์ต่อนายทุน หากเข้าข้างราชการก็จะออกกฎหมายเพื่อประโยชน์ของราชการโดยลิดรอนประโยชน์ของประชาชนทั่วไป กรณีกฎหมายผู้บริโภคหรือกฎหมายซื้อขายที่ดินก็ต้องดูว่าเอื้อประโยชน์ให้ผู้ซื้อหรือผู้บริโภค สังคมปัจจุบันกำลังดูว่ากฎหมายได้เอื้อประโยชน์ให้ใครกันแน่ เป็นธรรมหรือไม่ ใครเป็นผู้รับผิดชอบ และมีการพูดถึงสิทธิของประชาชนมากขึ้นทั้งเรื่องการถูกจับขัง การถูกค้นบ้าน

2.กลไกหล่อหลอมอุดมการณ์ ได้แก่

-แบบเรียน เช่น เรียนประวัติศาสตร์ไทยตามแบบและขอบเขตที่รัฐกำหนด ฮิตเลอร์และจอมพล ป. จะหล่อหลอมเด็กผ่านแบบเรียน

-ระบบโรงเรียน คือระบบที่หล่อหลอมให้เด็กเป็นไปอย่างที่รัฐต้องการ เช่น เด็กไทยต้องตัดผมสั้น ทหารต้องตัดผมเกรียน รัฐกำหนดว่าต้องเรียนวิชาอะไรบ้าง และใครเป็นผู้สอน ช่วงเผด็จการทหาร ตำราที่มีหน้าปกสีแดงจะถูกสั่งห้ามเด็ดขาด

-คำขวัญ เช่น คำขวัญวันเด็ก ไทยเป็นรัฐเดียวที่ให้คำขวัญวันเด็ก เด็กก็จะท่องจำและครูก็จะให้คัดลายมือ รัฐใดมีคำขวัญมากแสดงว่ารัฐนั้นกำลังมีปัญหา เช่น เมืองนี้เป็นเมืองคนดี แสดงว่าเมืองนั้นมีคนไม่ดีมากและมีอาชญากรรมสูง หากเมืองใดกล่าวถึงคุณธรรมมากก็แสดงว่าคนในเมืองนั้นขาดคุณธรรม ชี้ให้เห็นว่ารัฐเข้าไปควบคุม ตีกรอบ และแทรกแซงความคิดของคนตั้งแต่เด็ก

-สัญลักษณ์ เช่น ธงชาติ เพลงชาติ เพลงปลุกใจ

-เอกลักษณ์ จอมพล ป. เป็นยุคเชื่อผู้นำชาติพ้นภัยจึงประกาศใช้รัฐนิยมไทย เช่น หญิงไทยใจงาม โดยออกกฎหมายห้ามกินหมากและโฆษณาชวนเชื่อว่าน้ำหมากเหมือนเลือดที่ติดอยู่มุมปากดูแล้วไม่สวยงาม หากบ้วนทิ้งเรี่ยราดก็จะทำให้บ้านเมืองสกปรก ผู้ชายและข้าราชการก็ต้องสวมหมวกเวลาออกจากบ้าน สามีต้องจุมพิตภรรยาก่อนออกจากบ้าน ต้องมีรำวงมาตรฐาน ห้ามเต้นท่าอื่น ให้กล่าวคำว่าอรุณสวัสดิ์ สายันต์สวัสดิ์ และราตรีสวัสดิ์ พอหมดยุคจอมพล ป. ทุกอย่างก็ยกเลิก

ช่วงที่ให้กล่าวทักทายในยามต่างๆ ประชาชนร้องเรียนว่าจำยาก จอมพล ป. จึงให้ใช้คำว่า พิบูลสวัสดิ์สำหรับการทักทายตลอด 21 ชั่วโมง ซึ่งตรงกับคำว่า Heil Hitler ที่เป็นคำทักของนาซี จอมพล ป. จึงถูกเรียกว่าเป็นเผด็จการฟาสซิสต์เหมือนมุสโสลินีและฮิตเลอร์ เพราะใช้อำนาจรัฐบังคับทั้ง 2 กลไก เช่นเดียวกับเหมาเจ๋อตงที่บังคับให้คนจีนปฏิบัติตามอำนาจรัฐอย่างเข้มข้น

สรุป เนื้อแท้ของวิชารัฐศาสตร์คือ State and Civil Society ซึ่งเป็นความสัมพันธ์ทางอำนาจระหว่างรัฐกับประชาชน

อดีต รัฐจะใช้อำนาจกับประชาชนมากจนประชาชนไม่อาจต้านทานได้ ทฤษฎีรัฐศาสตร์โบราณก็จะจะสนใจว่าใครเป็นผู้ปกครอง ปกครองอย่างไร ใช้คติชนอย่างไร ปกครองในลักษณะใด ประชาชนเป็นไพร่ฟ้าที่ต้านทานอำนาจรัฐไม่ได้ หรือเป็นพสกนิกร

อำนาจรัฐที่ศักดิ์สิทธิ์คือการใช้อำนาจเด็ดขาดในการปกครอง (สมบูรณาญาสิทธิราชย์) กษัตริย์ต้องเข้มแข็งมีหน้าที่ปกป้องบ้านเมืองเพื่อให้ประชาชนมีความสงบร่มเย็น เช่น พระนเรศวรที่ต้องออกไปรบกับพม่าเพื่อปกป้องสังคมไทย ยามสงบ ประชาชนต้องกราบแนบพื้นและห้ามกระด้างกระเดื่องต่อกษัตริย์

ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ (Absolute Monarchy) ประชาชนเป็นไพร่จึงไม่มีส่วนร่วมกับการเมืองใดๆทั้งสิ้น ส่วนกษัตริย์เป็นเจ้า และยึดอยู่ในคติชนของลัทธิเทวสิทธิ์ (Devine Rights) คือผู้ปกครองเป็นผู้ศักดิ์สิทธิ์ เปรียบเสมือนปางหนึ่งของพระนารายณ์อวตารลงมา ประชาชนก็ต้องยอมเพราะถือว่าเป็นคนละชาติกำเนิด ปัจจุบัน เวลาพระเจ้าอยู่หัวของไทยเสด็จประทับอยู่ที่ใดก็จะมีธงครุฑสีเหลืองปักอยู่ เปรียบเสมือนพระองค์เป็นพระนารายณ์ปางหนึ่งที่ทรงครุฑเป็นพระราชพาหนะ ไทยเราเปลี่ยนระบอบการปกครองในปีพ.ศ.2475 แต่ก็ยังเชื่อคติชนนี้อยู่ แม้อำนาจของกษัตริย์จะไม่เหมือนเดิมก็ตาม

รัฐในสังคมอยุธยามีอำนาจอย่างเข้มข้น คนที่เป็นไพร่ไม่สามารถเปลี่ยนฐานันดรของตนเองได้ ไพร่สมจะต้องไปเป็นทหาร ไพร่ส่วยก็ต้องส่งข้าวไปให้รัฐทดแทนแรงงาน เมื่อเปลี่ยนการปกครองมาเป็นข้าราชการเป็นใหญ่ ประชาชนก็ถูกเรียกว่าราษฎรและไม่มีฐานันดรความเป็นไพร่อีกต่อไป ราษฎรจึงรอข้าราชการมาบำบัดทุกข์บำรุงสุขให้ ปัจจุบันประชาชนถูกเรียกว่าพลเมือง

วิวัฒนาการฐานันดรของประชาชน

1.ระบบเจ้าและไพร่ (Subjects) ผู้ปกครองเป็นผู้ศักดิ์สิทธิ์ นับฐานันดรตามการเกิดและศักดินา (การครอบครองที่ดิน)

2.ยุคข้าราชการและราษฎร (People) ผู้ปกครองคือข้าราชการ ซึ่งเป็นคนที่มีความรู้ความสามารถและมีกฎหมายอยู่ในมือ ช่วงนี้ราษฎรอ่อนแอจึงต้องรอรับผลที่รัฐกระจายออกมา เช่น นโยบาย ของแจก

3.ผู้ปกครองที่ได้รับการเลือกตั้งให้เป็นตัวแทนเข้าไปใช้อำนาจรัฐ ซึ่งเป็นสามัญชนที่มีความสามารถ และพลเมือง (Citizen)

ความเป็นพลเมือง (Citizenship)

-สิทธิ คือสิทธิตามกฎหมาย เช่น สิทธิในการดูแลป่าไม้

-บทบาทหน้าที่ เช่น หน้าที่ในการศึกษา การเสียภาษี การเป็นทหาร

-เสรีภาพ เช่น เสรีภาพในการเลือกใช้ชีวิต มีสิทธิ์ในการรวมตัว

-ความเข้มแข็ง พึ่งตนเองได้

พลเมืองมองว่าได้ปล่อยให้รัฐควบคุมอย่างเข้มแข็งมานานหลายร้อยหลายพันปีมาแล้ว ปัจจุบันประชาชน/พลเมืองจึงสามารถต้านหรือบอกรัฐว่าไม่พอใจในการใช้อำนาจที่ไม่เป็นธรรมของรัฐ รวมถึงการใช้อำนาจกดขี่ข่มเหงและแทรกแซงของรัฐ เช่น รัฐละเมิดเกินไปหรือไม่ รัฐที่ศักดิ์สิทธิ์จึงหมดยุคไป คงเหลือแต่รัฐที่พลเมืองเลือกเข้าไปแทน เช่น เลือกนายกรัฐมนตรี หากตัวแทนทำหน้าที่ไม่ดีก็ถูกปลดออก

ภาคประชาสังคม

รัฐศาสตร์ปัจจุบันให้ความสนใจอำนาจของประชาสังคมที่จะลุกขึ้นต้านอำนาจของรัฐและนายทุน เพื่อรักษาสิทธิและพื้นที่ในสังคม ตัวแสดงสำคัญของประชาสังคมเช่น

1.ปัจเจกบุคคล เช่น สิทธิสตรี สิทธิเด็ก หรือสิทธิเพศที่สามในระดับปัจเจกบุคคล

2.ครอบครัว เป็นหน่วยทางสังคม ประกอบด้วยพ่อ แม่ ลูก

3.การจัดตั้งกลุ่มที่มีอุดมการณ์เหมือนกัน มีบทบาทชัดเจน เช่น ชมรม องค์กร สมาคม สหพันธ์

4.ขบวนการเคลื่อนไหวในสังคม (Social Movement) เช่น กลุ่มพิทักษ์สิทธิสตรี กลุ่มดูแลคนติดเชื้อ HIV กลุ่มดูแลทรัพยากรธรรมชาติ กรณีชมรมผู้บริโภคเกิดจากผู้ถูกลิดรอนสิทธิรวมตัวกันเพื่อดูแลผลประโยชน์กันเอง เพราะไม่สามารถรออำนาจภาครัฐได้

5.กลุ่มอัตลักษณ์ต่างๆ (Identity Groups)

การเมืองที่ให้ความสำคัญกับคนกลุ่มล่างเรียกว่า การเมืองภาคพลเมือง โดยเฉพาะคนชายขอบของสังคม (Marginal Groups) เช่น คนยากจนในสลัม คนติดเอดส์ ชนกลุ่มน้อย คนพิการ ซึ่งเป็นคนที่เข้าไปไม่ถึงกระบวนการทางการเมือง ไม่ได้รับผลประโยชน์จากนโยบายของรัฐ และสิทธิเสรีภาพบางอย่างขาดหายไป การเมืองภาคพลเมืองจะดูแลคนเหล่านี้เพื่อให้เข้ามามีส่วนร่วมทางการเมือง เช่น การได้รับผลประโยชน์ที่ควรได้จากรัฐ มีสิทธิเท่าเทียมกับคนในสังคม ได้รับการดูแลจากสังคมมากขึ้น

************

คำบรรยายวิชา PS 712 การมีส่วนร่วมของมหาชนในการเมืองไทย

Public Participation in Thai Politics

ดร.สุชาติ ศรียารัณย วันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2550 (ภาคบ่าย)

คำถามที่ควรทำความเข้าใจและตอบให้ได้คือ เนื้อหาสาระเกี่ยวกับการเมืองภาคพลเมืองจากการอธิบายภาครัฐและภาคประชาสังคม และศึกษาแนวคิดประชาสังคมที่ชัดเจน

สิ่งที่อาจารย์เพิ่มเติมแนวคิดสำคัญของการเมืองภาคพลเมืองคือ สิทธิการปกครองตนเอง ประเทศไทยยังไม่มีข้อตกลงที่ชัดเจนเกี่ยวกับเขตปกครองพิเศษเพื่อแก้ปัญหาความขัดแย้งใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้ เพราะเป็นห่วงเรื่องความเป็นหนึ่งเดียวในราชอาณาจักร

ในเยอรมัน การปกครองท้องถิ่นเป็นเรื่องสำคัญมาก สหพันธรัฐเยอรมันประกอบด้วย 16 แคว้น (จังหวัด) ท้องถิ่นจะปกครองตนเอง มีเทศบาล มีรัฐบาล มีกระทรวงมหาดไทย และมีนายกรัฐมนตรีเป็นของตนเอง โดยมีนายกรัฐมนตรีกลางของประเทศอีก 1 คน การกระจายอำนาจจะแบ่งบทบาทหน้าที่กันอย่างชัดเจน ซึ่งจะช่วยลดภารกิจให้รัฐลงไปได้มาก ประเทศไทยก็ต้องพูดกันให้ชัดเจนในการยอมรับความหลากหลายแต่ไม่แตกแยก เพราะเป็นกระแสโลกอยู่ในปัจจุบัน เช่น ฮ่องกงเป็นเขตเศรษฐกิจพิเศษ แต่ขึ้นอยู่กับอธิปไตยของจีน ซึ่งเป็นการดำเนินนโยบายที่สนองตอบต่อคนท้องถิ่น

อาจารย์เอนก ในงานเขียนจะเน้นให้เห็นว่า ความเป็นรัฐ ประชาสังคม และพลเมืองอยู่ที่ไหน รัฐโบราณเป็นอย่างไร รัฐศักดิ์สิทธิ์จะใช้อำนาจมาก พัฒนามาสู่รัฐประชาธิปไตยที่เปิดโอกาสให้คนมีสิทธิ์และเสรีภาพมากขึ้น ความเป็นพลเมืองอยู่ตรงไหน เช่น ประชาชนร่วมมือกันดูแลแม่น้ำแทนที่จะปล่อยให้เทศบาลดูแลฝ่ายเดียว

บทที่ 2 จะพูดถึงประชาสังคม ซึ่งเป็นคำที่อยู่ระหว่างรัฐและปัจเจกชน โดยปฏิเสธการครอบงำของรัฐและไม่เห็นด้วยกับความเห็นแก่ตัวของปัจเจกบุคคล อ.เอนกได้นิยามคำว่าประชาสังคมไว้ในเอกสารประกอบการบรรยายหน้า 21 ดังนี้

1.ไม่ชอบและไม่ยอมให้รัฐครอบงำหรือบงการ อาจจะไม่ขอรับความช่วยเหลือจากรัฐ คัดค้านรัฐ เช่น คัดค้านเรื่องเขื่อน คัดค้านโรงไฟฟ้า หรือคัดค้านแนวการพัฒนาบางอย่างที่ไปไม่ได้กับชุมชน หรือมีผลกระทบในทางลบ

2.ไม่ชอบปัจเจกนิยมสุดขั้ว ไม่ชอบความเห็นแก่ตัวของปัจเจกบุคคลบางคน เช่น ต่อต้านนายทุนที่เป็นเหตุให้น้ำเน่า รุกล้ำที่ดินทำกินของประชาชนหรือป่า และพูดถึงสังคมโดยรวมเป็นหลัก

อาจารย์อนุชาติ พวงสำลี ในบทที่ 2 จะขยายความลึกลงไปจากงานของอ.เอนก โดยลึกลงไปในภาคประชาสังคมของไทย (ดูตารางหน้า 54) อ.อนุชาติได้แบ่งส่วนในสังคมการเมืองออกเป็น 3 ส่วนได้แก่

1.ภาครัฐ หรือภาคราชการ ทำหน้าที่ปกครองจัดระเบียบสังคม มีกฎหมายและภาษีเป็นเครื่องมือ วิธีการดูแลบ้านเมืองคือการออกคำสั่ง จัดระเบียบ บังคับ ควบคุม

2.ภาคเอกชน คือนายทุน นักธุรกิจ แรงจูงใจในการทำงานคือสร้างผลกำไรและความมั่งคั่ง ซึ่งบางครั้งก็กระทบและเอารัดเอาเปรียบต่อสังคม เครื่องมือคือกรรมสิทธิ์ส่วนบุคคล การเป็นเจ้าของ และกำไรขาดทุน วิธีการคือการแข่งขันทางการค้าและการแลกเปลี่ยน

3.ภาคประชาสังคม รับผิดชอบต่อสังคมในฐานะพลเมือง ทำหน้าที่ตรวจสอบภาครัฐว่าใช้อำนาจเป็นธรรมหรือไม่ และตรวจสอบภาคเอกชนว่าเอารัดเอาเปรียบประชาชนหรือไม่ เครื่องมือที่ใช้คือความร่วมมือและรับผิดชอบต่อสาธารณะ ทำงานในลักษณะอาสาสมัครและปฏิบัติตามทางของสังคม เช่น ดูแลแม่น้ำร่วมกัน ดูแลเด็ก ดูแลคนติดเอดส์

การเชื่อมโยงกันเป็นประชาคมและความเป็นประชาสังคม (ประชาคมเป็นส่วนหนึ่งของประชาสังคม อาจเรียกว่าชุมชนก็ได้)

1.มีความหลากหลาย ไม่จำเป็นต้องมีเอกลักษณ์ของความเป็นหนึ่งเดียว

2.มีความเป็นชุมชน คือมีการรวมตัวกัน การแลกเปลี่ยน เอื้ออาทร เมตตา สามัคคีต่อกัน สัมพันธ์กันในแนวราบ ไม่มีใครเป็นหัวหน้าลูกน้อง

3.ทำงานบนจิตสำนึกสาธารณะ เอาผลประโยชน์ส่วนรวมเป็นที่ตั้ง ไม่ได้เอาความมั่งคั่งของคนใดคนหนึ่งเป็นที่ตั้ง

4.มีกระบวนการเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง

5.มีความเชื่อมโยงสัมพันธ์เป็นเครือข่าย เช่น ความร่วมมือของชุมชนลุ่มน้ำโขง

**ช่วงตั้งคำถาม**

เพชรบูรณ์

ถาม: บทความในเอกสารประกอบการเรียนเป็นนิทานหลอกเด็กหรือไม่ เพราะไทยเรามีการทำรัฐประหารและไม่เหมือนกับที่อาจารย์กล่าวมา

ตอบ: บ้านเมืองของไทยกำลังเปลี่ยนแปลง ทหารเข้ามาทำการรัฐประหารในปี 2549 ส่งผลทำให้ไทยเราถอยหลังชั่วคราว แต่สิ่งเหล่านี้ก็ไม่ได้ล้มล้างกระแสการเรียนรู้ การเมืองภาคพลเมืองไม่ได้ผูกติดกับรัฐธรรมนูญ 2540 แต่เป็นกระแสของโลก ไทยเราอาจจะเริ่มต้นช้ากว่าประเทศที่มีอารยะแล้ว อาจารย์ยกตัวอย่างเยอรมันเพื่อชี้ให้ให้เห็นว่า ไทยเราได้เริ่มต้นบางอย่างเหมือนเขาแล้ว กฎหมายใหม่ก็กำลังออกมา

ทหารที่ออกมาทำรัฐประหารหรือข้าราชการใหม่ในรัฐธรรมนูญ 2550 ก็จะต้องเจอกระแสโลกเหล่านี้ หากยังจัดการไม่ได้ก็มีสิทธิ์เจอการเมืองบนถนน นักศึกษาในฐานะพลเมืองคนหนึ่งก็มีสิทธิ์ทำให้บ้านเมืองเปลี่ยนแปลงได้ การเมืองไม่ใช่เรื่องการเลือกตั้งหรือเรื่องของชนชั้นนำ แต่การเมืองเป็นเรื่องของทุกคนในสังคม ทุกคนมีสิทธิ์แสดงออกและมีพื้นที่ในสังคม เช่น พระมีสิทธิ์ออกมาบอกว่าการบรรจุศาสนาพุทธในรัฐธรรมนูญดีอย่างไร

อาจารย์ยืนยันว่าวิชารัฐศาสตร์ที่เรียนอยู่ทุกวันนี้ไม่ใช่นิทาน แม้บ้านเมืองจะถอยหลัง แต่กระแสเหล่านี้ก็ไม่หมดไป

บุรีรัมย์

ถาม: การเลือกตั้งผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นกระแสโลกในการกระจายอำนาจ พรรคการเมืองออกมาวิพากษ์วิจารณ์ว่า ไทยเราเป็นรัฐเดี่ยวจึงไม่สามารถนำการปกครองนี้มาใช้ได้

ตอบ: อาจารย์มองว่าไม่เกี่ยวข้องกัน จีนเป็นประเทศใหญ่โต มีเขตการปกครองหลายลักษณะอยู่ด้วยกันคือ หนึ่งระบอบคอมมิวนิสต์และมีหลายระบบเศรษฐกิจ เช่น ชาวทิเบตออกมาเรียกร้องปกครองตนเอง จีนจึงประกาศให้ทิเบตเป็นเขตปกครองพิเศษ และไม่เข้าไปล้มล้างคติชนดั้งเดิมของชาวทิเบต ไม่ล้มล้างการกลับมาใหม่ของลามะ ปัจจุบันทิเบตและจีนก็ยังอยู่ด้วยกันได้ เพียงแต่ทิเบตไม่สามารถแยกตัวเองได้ ฮ่องกงมีเศรษฐกิจแบบเสรีนิยมเต็มรูปแบบ ปักกิ่งและมณฑลอื่นที่ปกครองตามระบบเหมาก็ยังอยู่ร่วมกันได้ สิ่งใดที่ผ่อนคลายและกระจายได้ก็จะกระจายออกไป สิ่งใดที่ลดทอนภารกิจรัฐได้ก็ต้องลดไป

กรณีประเทศไทย ทางรัฐศาสตร์เห็นว่าการเลือกตั้งผู้ว่าราชการไม่กระทบกับเอกราชของชาติ อย่างเชียงใหม่ เมื่อเลือกผู้ว่าฯแล้วก็ไม่ได้หมายความว่าจะแยกการปกครองออกเป็นอิสระและไม่ขึ้นกับรัฐบาลกลาง แต่เป็นเรื่องของความพร้อมของคนเชียงใหม่ว่าจะเลือกใครมาบริหารจังหวัด อย่างอาเจ๊ะสู้รบเพื่อปกครองตนอง เมื่อประสบความสำเร็จแต่กลับไม่สามารถดูแลตัวเองได้ ประชาชนอดอยากจนต้องรอรับการช่วยเหลือจากต่างชาติ

อาจารย์คิดว่าเป็นเรื่องการจัดระเบียบบริหารราชการแผ่นดินของไทย การเลือกตั้งผู้ว่าฯอยู่กับความพร้อมของท้องถิ่นและทุกภาคส่วน แม้วันนี้ไทยเรายังไม่พร้อมและรับไม่ได้ แต่ในอนาคตอาจมีความพร้อมก็ได้ซึ่งจะต้องใช้เวลาพอสมควร การทัดทานนี้จะอยู่ได้ไม่นานเพราะสวนกระแสโลก

ถาม: นอมินี ใช้ในระดับไหน

ตอบ: Nominee แปลว่าการเสนอใครคนใดคนหนึ่งเป็นตัวแทนหรือเป็นผู้แทน นิยมใช้มานานในภาคธุรกิจ โดยบรรษัทใหญ่เป็นผู้ถือหุ้นและมีบริษัทลูกเป็นนอมินี เช่น ซีเมนต์เป็นบรรษัทข้ามชาติต้องการมาประมูลทำรถไฟฟ้าในไทย จึงตั้งบริษัทลูกเข้ามาก่อน เป็นกลยุทธ์ทางธุรกิจอย่างหนึ่งที่ไม่ก่อให้เกิดผลเสียอย่างใด กุหลาบแก้วก็ถือเป็นนอมินีของชินคอร์ปที่ซื้อหุ้นกลับไปกลับมาระหว่างชินคอร์ปจนไม่ต้องเสียภาษี

กรณีนอมินีทางการเมืองต้องดูว่าผิดกฎหมายหรือไม่ เพราะเชื่อว่าผู้ที่อยากเล่นการเมืองก็ต้องประกาศลงมาเล่นเอง เราก็ต้องจับตาดูว่าใครเป็นนอมินีใคร ซึ่งคุณสมัครก็ประกาศชัดว่าเป็นนอมินีของคุณทักษิณแน่นอน ไทยรักไทยเปลี่ยนชื่อเป็นพลังประชาชน คนที่ยังนิยมอยู่ก็สามารถเลือกต่อไปได้

ชัยภูมิ

ถาม: กรณีนโยบายประชานิยมของรัฐบาลชุดที่ผ่านมา ข้อดีคือ แก้ปัญหาตรงจุด และตรงกับความต้องการของประชาชน เศรษฐกิจเจริญเติบโต ข้อเสียคือ การทุจริตคอรัปชั่น การแทรกแซงอำนาจรัฐ จนนำไปสู่การรัฐประหาร ในอนาคต หากกลุ่มอำนาจเก่าเข้ามาตั้งรัฐบาลและใช้นโยบายประชานิยมบริหารประเทศอีก จะทำให้ไทยตกอยู่ในวังวนของวงจรอุบาศก์หรือไม่ ไทยเราจะล่มสลายเหมือนอาร์เจนตินาหรือไม่ ตัวแปรสำคัญคืออะไร มีแนวทางป้องกันและแก้ปัญหาอย่างไร

ตอบ: ประชานิยมเป็นแนวคิดการบริหารนโยบาย โดยเอาความนิยมของประชาชนเป็นหลัก เช่น รักษาโรคฟรี ประชาชนได้ยินแล้วชอบใจ แต่การดำเนินงานลำบาก กรณีคุณทักษิณใช้นโยบาย 30 บาทรักษาทุกโรค หมอพยาบาลจึงออกมาประท้วงเป็นจำนวนมาก เพราะทำงานหนัก เครื่องมือแพทย์และยาไม่พอ โรคบางอย่างไม่สามารถใช้แค่ 30 บาทได้ นโยบายที่ไม่มีการวิจัยค้นคว้าและดูความเป็นไปได้ ทำให้เกิดผลข้างเคียง เป็นภาระงบประมาณ เกิดความไม่ราบรื่นในการบริหารจัดการ ซึ่งนโยบายที่เอาเฉพาะคะแนนนิยมอย่างเดียว ไทยเราก็จะล่มสลายเหมือนอาร์เจนตินา เราจึงไม่อยากเห็นการเมืองมีนโยบายแบบนี้

คนเยอรมันเรียนฟรีตั้งแต่อนุบาลจนจบปริญญาเอก แต่ไม่ใช่จากนโยบายประชานิยม เป็นระบบสวัสดิการของประเทศที่รัฐบาลต้องสานต่ออย่างเป็นระบบ เช่น จะให้คนเข้าถึงโอกาสการศึกษาได้อย่างไร ใช้เม็ดเงินเท่าไหร่ มหาวิทยาลัยมีที่รองรับหรือไม่ นักการเมืองในประเทศล้าหลังอย่างอาร์เจนตินา เม็กซิโก ฟิลิปปินส์ และไทยต้องการเพียงคะแนนนิยมเท่านั้น ซึ่งถือว่าเป็นนโยบายที่ไม่ถูกต้องและไม่เหมาะสม เราอยากเห็นนโยบายที่โยงกับปัญหาของชาติที่แท้จริง เช่น สร้างกองทุนเข้ามาดูแลคนยากจนที่ไม่มีโอกาสเข้าถึงการรักษา ในเยอรมัน กองทุนประกันสุขภาพจะทำงานทันทีที่มีคนไข้ คนเป็นไส้ติ่งสามารถผ่าตัดได้ทุกโรงพยาบาลทันที โดยไม่ต้องรอดูบัตรประกันสังคมก่อน

นักศึกษาจะต้องแยกแยกนโยบายที่จำเป็นยั่งยืน กับนโยบายที่หาเสียงชั่วครั้งชั่วคราวออก คนส่วนใหญ่จะต้องการนโยบายประชาสังคมที่เข้มแข็ง พึ่งตนเองได้ และไม่ต้องพึ่งรัฐมาก

หนองบัวลำภู

ถาม: EU จะเข้ามาสังเกตการณ์การเลือกตั้งของไทย มีความเป็นไปได้มากน้อยแค่ไหน มีข้อดีข้อเสียอย่างไร

ตอบ: รัฐประหารทำให้ภาพลักษณ์ของประเทศถดถอยลงมาก ไทยเราพยายามกู้ภาพลักษณ์กลับคืนด้วยการประกาศรัฐธรรมนูญที่ไม่ช้าเกินกำหนด อาจารย์มองว่า หากต่างประเทศมาสังเกตการณ์ก็จะทำให้การเลือกตั้งของเราโปร่งใส (ภาพตัดไปเลยค่ะ)

Quiz

การเมืองภาคพลเมืองคืออะไร แตกต่างจากการเมืองของพรรคการเมืองและนักการเมืองอย่างไร นักศึกษาคิดว่าการเมืองภาคพลเมืองจะเป็นแนวทาง/ทางออกในการพัฒนาระบอบประชาธิปไตยของไทยหรือไม่ อย่างไร จงอธิบายให้เหตุผล และวิเคราะห์อย่างชัดเจน

*************

สัปดาห์แรกของการเรียน อาจารย์ที่สอนสัปดาห์แรกทุกท่านจะนำเสนอแนวคิดของการมีส่วนร่วมทางการเมืองและทฤษฎีพื้นฐาน แต่เมื่อวานนี้อาจารย์ให้ความหมายโดยกว้างว่า การมีส่วนร่วมทางการเมือคือการเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าไปมีส่วนร่วมทางการเมืองในระดับต่างๆ เช่น ร่วมรับรู้ข้อมูลข่าวสาร ร่วมคิด ร่วมทำ ร่วมตัดสินใจ และร่วมรับผลการตัดสินใจในกระบวนการทางการเมืองนั้น

ความเข้มข้นของการมีส่วนร่วมทางการเมืองจะเริ่มตั้งแต่เปิดให้ตัวเองรับรู้และติดตามข่าวสารทางการเมืองโดยไม่ได้เข้าไปเกี่ยวข้องมากนัก แล้วเพิ่มระดับของการมีส่วนร่วมด้วยการเลือกผู้แทนหรือแสดงประชามติ จนกระทั่งนำตัวเองเข้าไปเกี่ยวพันกับพรรคการเมือง เช่น ลงสมัครรับเลือกตั้ง

เฮเกล นักปรัชญาสังคมชาวเยอรมันอธิบาย มนุษย์ทุกคนเกิดมาในสังคมการเมืองจะต้องมีชีวิตเกี่ยวข้องกับภาครัฐกับภาคประชาสังคม โดยแบ่งภาคส่วนของสังคมการเมืองเป็น 2 ส่วนคือ ภาครัฐ และภาคประชาสังคม

ชีวิตคนเราจะเกี่ยวข้องกับภาครัฐตั้งแต่เกิดจนเสียชีวิต ไม่ว่าจะอยู่ในสังคมการเมืองใดก็ตาม เช่น การแจ้งเกิด จดทะเบียนสมรส จดทะเบียนหย่า หรือการนำลูกเข้าโรงเรียน คนในสังคมจะเคารพกฎหมายเท่ากับการยอมรับอำนาจของภาครัฐ

ภาคประชาสังคม (Civil Society) หมายถึงการรวมตัวกันของกลุ่มคนในสังคม เริ่มตั้งแต่ระดับปัจเจกบุคคล ครอบครัว การรวมตัวกันเป็นกลุ่มสมาคมหรือองค์การ ขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมในรูปแบบต่างๆ ชุมชนท้องถิ่นหรือชุมชนเล็กๆที่มีความผูกพันกัน

รัฐศาสตร์ในอดีตให้ความสำคัญกับการเลือกสรรผู้นำทางการเมืองที่สามารถทำอำนวยความสุขให้สังคมได้ เริ่มตั้งแต่การมีรัฐอันศักดิ์สิทธิ์ที่ผู้ปกครองมาจากสมมติเทพ หรือลัทธิเทวสิทธิ์ที่ประชาชนหรือผู้อยู่ใต้การปกครองมิอาจท้าทายอำนาจได้ เช่น การปกครองระบอบจักรพรรดิ เมื่อโลกอยู่ในยุคที่ประชาชนสามารถเลือกผู้ปกครองได้ด้วยตัวเอง คติชน/ความเชื่อของการมีรัฐที่ศักดิ์สิทธิ์จึงหมดไป ปัจจุบันเป็นการเลือกผู้ปกครองโดยเสียงข้างมาก ผู้นำจะเป็นสามัญชนเท่าเทียมกับประชาชนและมีอำนาจจำกัด